Eleştirel Söylem Çözümlemesi - Aşlakcı, Faruk (Örneklerle Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri, 2024)
Eleştirel söylem çözümlemesi 1970'lerin sonları ve 1980'lerin başlarında ortaya çıkan ve dilbilimsel inceleme yöntemi içinde gelişen bir yaklaşımdır. Dilbilim ve toplumsal eleştiri arasındaki ilişkiyi inceleyen bu yaklaşım belirli analiz yöntemlerini içermektedir. Bu alanın öncülerinden olan Norman Fairclough, Teun A. Van Dijk ve Ruth Wodak gibi araştırmacılar, eleştirel söylem çözümlemesinin temel teorik ve yöntemsel ilkelerini geliştirmişledir. Bu yaklaşım, dilin yalnızca bireysel bir iletişim aracı olmadığını, aynı zamanda toplumsal ilişkileri ve güç dinamiklerini yeniden biçimlendiren karmaşık bir araç olduğunu savunur. Eleştirel söylem çözümlemesi dilin bu karmaşık doğasını çözümlerken toplumsal sınıf, ideoloji ve kimlikler üzerindeki etkilerini inceler. Eleştirel söylem çözümlemesi özellikle gazete haberleriyle ilgilenir. Çünkü gazeteler, toplumsal algıları ve ideolojik yapıları şekillendirmede güçlü bir etkiye sahiptir. Gazeteler, toplumdaki olayları, krizleri, siyaset ve ekonomi gibi geniş çaplı konuları ele alırken belirli bir söylem kullanarak okuyuculara bir bakış açısı sunar. Gazeteciler haber yaparken ya güçlü aktörlerin söylemlerini yansıtır ya da onlara meydan okumak için muhalif bir görev üstlenir. Bu bakış açıları, okuyucuların olayları nasıl algılayacağını, yorumlayacağını ve hangi tavırları benimseyeceğini etkileyebilir. Çalışmamızın amacı eleştirel söylem çözümlemesini çeşitli yönleriyle ele almak, ideolojinin gazete haberleri aracılığıyla nasıl yeniden üretildiğini ve sürdürüldüğünü ortaya koymaktır. Buna göre 2 Ağustos günü Instagram’a erişimin engellenmesiyle ilgili gelişmelerin Yeni Şafak gazetesindeki haberlere nasıl yansıdığı araştırılmıştır. Gazetenin başlık, alt başlık ve haber içeriğinde hangi dilin kullanıldığı, konuyla ilgili hangi bilgilerin öne çıkarıldığı, hangi bilgilerin gizlendiği incelenmiştir. Teun A. van Dijk’ın eleştirel söylem çözümlemesinde öne sürdüğü makro ve mikro söylem yapıları, haberin sunum biçimi, haberin hangi ideolojiyi temsil ettiği, başlık ve alt başlıkların kimleri hedef gösterdiği incelenmiştir. Ayrıca cümle yapıları, kullanılan sözcükler, sıfatlar, etken ve edilgen cümleler ve bağlam modelleri incelenerek gazetenin nasıl bir ideolojik tavır sergilediği eleştirel söylem çözümlemesi yöntemiyle analiz edilmiştir.